Türkçe
Fiilde çatı: etken ve edilgen
İşi yapanla işten etkilenenin cümledeki yerini incele.
Kısa açıklamaFiilde çatı, fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyle ilgilidir. Etken yapıda özne işi yapan veya oluşu yaşayandır. Edilgen yapıda işi yapan öne çıkarılmaz; etkilenen öge özne konumuna gelebilir. Çatı incelemesi, yüklemi fiil olan cümlelerde yapılır; yalnız bir ekin görünüşüyle karar verilmez.Bu rehberde
- Etken özneyi bul
- Edilgende öge değişimini izle
- Ek benzerliğini bağlamla çöz
- “Öğrenciler sınıfı temizledi.” cümlesini edilgen yapıya dönüştür.
- “Rapor müdür tarafından incelendi.” cümlesinin yüklemi hangi yapıdadır?
- Öznenin cümlede yazılmaması tek başına edilgenlik gösterir mi?
- Bu konudan ne öğrendin?
- Sıradaki keşfin
Etken özneyi bul
“Ece kapıyı açtı.” cümlesinde Ece eylemi yapar; kapıyı nesnedir. Özne söylenmese de “Kapıyı açtı.” cümlesi bağlama göre gizli özneli etken olabilir. Öznenin yazılmamış olması tek başına edilgenlik kanıtı değildir.
Edilgende öge değişimini izle
“Kapı açıldı.” cümlesi, kapının biri tarafından açıldığı anlamıyla edilgendir. Kapı, işten etkilenen sözde özne olarak ele alınır. “Kapı Ece tarafından açıldı.” örneğinde yapanın belirtilmesi yapıyı etken hâle getirmez; yüklemin kuruluşu yine edilgendir.
Ek benzerliğini bağlamla çöz
-l ve -n ekleri edilgenlikte görülebilir; ancak benzer biçimler başka görevlerde de bulunur. “Çocuk yıkandı.” bağlama göre çocuğun kendini yıkamasını veya başkası tarafından yıkanmasını anlatabilir. Eylemin anlamını ve ögeler arasındaki ilişkiyi açıklamadan yalnız harf arama.
“Öğrenciler sınıfı temizledi.” cümlesini edilgen yapıya dönüştür.
Çözüm yolunu göster
“Sınıf öğrenciler tarafından temizlendi.” denebilir. Sınıf işten etkilenen öge olarak özne konumuna geçer. Temizledi yüklemi temizlendi olur; öğrenciler tarafından bölümü yapanı belirtir ve istenirse çıkarılabilir.
“Rapor müdür tarafından incelendi.” cümlesinin yüklemi hangi yapıdadır?
Öznenin cümlede yazılmaması tek başına edilgenlik gösterir mi?
Bu konudan ne öğrendin?
Tüm notlarım ↗Sıradaki keşfin
Bu dersteki tüm rehberler →Bu rehber temel kavramları açıklar; belirli bir sınıfın güncel müfredatını eksiksiz karşıladığı iddiasını taşımaz.
Bu rehber yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır. Yayın yaklaşımını oku.